Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla derinleşen gübre krizi, küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturuyor. Fiyatlar %56 arttı.
Orta Doğu’da tırmanan jeopolitik gerilimler, stratejik Hürmüz Boğazı’nı fiilen sevkiyata kapattı. Bu durum, küresel tarım sektörünün en kritik girdisi olan gübre arzını ciddi şekilde kısıtladı. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), tanker trafiğindeki yüzde 90’lık düşüşün küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturduğunu açıkladı. Enerji darboğazı ve lojistik blokaj, gübre tesislerini üretimi durdurmaya zorlarken, maliyet artışları yeni bir gıda enflasyonu dalgasını tetikliyor.
Gübre fiyatları, üretim maliyetlerinin yüzde 80 ila yüzde 90’ını oluşturan doğal gaz fiyatlarına doğrudan bağımlı seyrediyor. Çatışma dönemlerinde artan enerji maliyetleri, tarımsal verimlilik ve gıda arz güvenliği üzerinde ciddi riskler oluşturuyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar ve Katar’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar, yoğun doğal gaz kullanan gübre sanayisini doğrudan etkiledi. Körfez Bölgesi’nde doğal gaz tedarik zincirinde yaşanan bozulma, ham madde erişimini kısıtladı ve tesisleri operasyonel değişikliklere zorladı.
Katar’ın devlet enerji şirketi QatarEnergy, LNG tesislerindeki gelişmeler nedeniyle gaz üretimini durdurdu. Şirket, küresel ihtiyacın yüzde 14’ünü karşılayan üre tesisindeki üretimi de askıya aldı. Bu kesinti, Hindistan’da 3, Bangladeş’te 4 stratejik gübre fabrikasında üretimin durmasına yol açtı.
Emtia piyasaları, bozulan arz-talep dengesine fiyat artışlarıyla tepki verdi. 27 Şubat’ta ton başına 482 dolar olan Orta Doğu çıkışlı üre fiyatları, mart sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 56 artışla 750 dolara ulaştı.
Analistler, krizin sürmesi halinde azotlu gübre fiyatlarının mevcut seviyelerin iki katına çıkabileceği uyarısında bulundu. Fosfat fiyatlarının ise yüzde 50’den fazla artabileceği öngörülüyor. Bu durum, küresel tarım sektörü için yönetilemez bir mali yük oluşturuyor.
Kpler, CRU ve Argus verilerine göre, Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamaları, küresel gübre tedarik zincirinde toplamda yüzde 33’lük bir daralmaya neden oldu. Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına geldi.
Küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının Körfez Bölgesi’nden sağlanması, mevcut riskleri artırıyor. Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin Körfez menşeli olması ve Hürmüz Boğazı üzerinden dağıtılması, bu geçit noktasındaki tıkanıklığın küresel ticaretin üçte birini etkileme potansiyelini gösteriyor.
Bölgeden sadece kısıtlı sayıda ülke bandıralı geminin geçişine izin verilmesi, lojistik maliyetlerini ve sürelerini doğrudan etkiliyor.
Kuzey Yarımküre’de şubat ortasından mayıs başına kadar süren kritik bahar ekimi sezonu, Hürmüz Boğazı krizinin en yoğun dönemine denk geldi. ABD’de gübre stokları mevsimsel ortalamanın yüzde 25 altına geriledi.
Üreticiler, fahiş fiyatlar karşısında yüksek maliyetli tedarik riskini üstlenmek ya da yetersiz gübre kullanımı nedeniyle ciddi rekolte kaybına razı olmak zorunda kalıyor. Her iki senaryo da küresel gıda fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluşturacak ve gıda arzını daraltacak.
Hindistan, pirinç ve buğday üretiminin temel girdisi olan gübre ihtiyacının yüzde 40’ından fazlasını bu bölgeden karşılıyor. Dünya soya fasulyesi arzının yüzde 60’ını karşılayan Brezilya ise gübre tedarikinin yarısı için lojistik olarak Hürmüz Boğazı rotasına tamamen bağımlı.
Bangladeş, ulusal enerji stoklarını koruma politikası kapsamında kamuya ait büyük ölçekli fabrikalarda üretimi askıya aldı. Yaklaşık 170 milyon nüfuslu ülkede “boro” pirinci ekim sezonu, gübre fabrikalarındaki duruş nedeniyle belirsizliğe sürüklendi.
Gıda arzında kıta dışı kaynaklara bağımlı Afrika genelinde, özellikle Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin derinleşmesinden endişe ediliyor. Küresel gübre tedarik zincirindeki aksamalar, bölgedeki tarımsal verimliliği doğrudan etkileyerek mevcut insani krizleri tırmandırma riski taşıyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, Hürmüz Boğazı ticaret koridorundaki aksamalara ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Torero, bölgedeki tanker trafiğinin yüzde 90 durmasının küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” teşkil ettiğini belirtti.
Torero, krizin enerji boyutunu aşarak küresel tarımsal üretim zincirini felç etme noktasına geldiği uyarısında bulundu. Orta Doğu’daki askeri hareketlilik devam etse bile maliyetlerin istikrara kavuşmasının 2 ila 3 ay sürebileceğini ifade etti.
Mevcut tablonun bir iki hafta içinde normale dönmesi durumunda piyasaların bu durumu yaklaşık 3 ayda absorbe edebileceğini öngören Torero, krizin uzaması halinde gıda ve enerji tedariki üzerindeki baskının artacağını vurguladı.
Körfez Bölgesi’nin küresel gübre ticaretinin yüzde 30’unu, sülfür arzının ise yarısını karşıladığını belirten Torero, sevkiyatların durmasıyla mart ayının ilk haftasında üre fiyatlarının yüzde 28 arttığını kaydetti.
Yüksek gübre ve yakıt maliyetlerinin çiftçileri “çifte şok” ile vurduğunu ifade eden Torero, gübre kullanımındaki düşüşün buğday, pirinç ve mısır rekoltesinde dramatik gerilemelere yol açabileceği konusunda uluslararası toplumu acil eyleme çağırdı.
FAO öngörülerine göre, krizin sürmesi durumunda 2026’nın ilk yarısında gübre maliyetleri ortalama yüzde 20 daha yüksek seyredecek.
Küresel piyasalardaki daralma, dev üreticilerin “iç piyasayı koruma” hamleleriyle daha da derinleşiyor. Rusya Tarım Bakanlığı, yerel üreticiyi korumak amacıyla amonyum nitrat ihracatını 21 Nisan’a kadar geçici olarak durdurdu.
Bakanlık, ihtiyaç halinde azotlu gübre ihracatına da ek kısıtlamalar getirilebileceğini açıkladı. Küresel tedarikin yüzde 28’ini karşılayan Çin ise mart ortası itibarıyla azot-potasyum karışımlı gübreler ve belirli fosfat türlerinin ihracatını askıya aldı.
Pekin’in bu hamlesi, küresel darboğaz döneminde iç piyasayı izole etme ve gıda güvenliğini önceliklendirme stratejisi olarak değerlendiriliyor. Uluslararası üre fiyatlarının kriz öncesine göre yüzde 56 artması ve Çin’deki gübre fiyatlarının yükselmesi, küresel gıda sistemini yeni bir kırılma noktasına getirdi.
Yorum Yap