Anlaşmalı boşanma ile çekişmeli boşanma arasındaki usul farkları

İki yol arasındaki fark tarafların anlaşıp anlaşmamasıyla başlar, ama orada bitmez. Anlaşmalı boşanmada mahkemenin işi, eşlerin ortak iradesini ve yazılı düzenlemeyi denetlemektir. Çekişmeli boşanmada ise mahkeme kimin ne iddia ettiğini, bu iddianın hangi delille taşındığını ve kusurun nerede toplandığını araştırır. Bu ayrım davanın nasıl açıldığını, duruşmada kimin konuşacağını, hangi belgenin belirleyici olduğunu ve kararın nasıl kesinleşeceğini değiştirir.

Her iki dava da aile mahkemesinde görülür ve her ikisi de aynı hukuki sonucu, evlilik birliğinin sona ermesini doğurur. Değişen şey varılan sonuç değil, o sonuca ulaşılan usuldür.

Anlaşmalı boşanmanın kapısını açan koşullar

Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesinin üçüncü fıkrası anlaşmalı boşanmayı belirli koşullara bağlar. Koşullardan biri eksikse dosya anlaşmalı usulle yürüyemez; taraflar tam mutabık olsa bile hakim bu yolla karar veremez.

• Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması. Bir yılını doldurmamış evliliklerde anlaşmalı boşanma yolu kapalıdır ve tarafların ortak iradesi bu koşulun yerine geçmez.
• Eşlerin birlikte başvurması ya da eşlerden birinin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi. İkinci ihtimalde dava tek taraflı açılır, kabul beyanıyla anlaşmalı usule geçer.
• Hakimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması.

Son koşul, uygulamada en çok gözden kaçan usul farkını yaratır. Anlaşmalı boşanmada eşler duruşmada bizzat hazır bulunur. Vekaletname vermiş olmak tek başına yeterli değildir, çünkü hakimin denetlediği şey vekilin beyanı değil, eşin kendi iradesidir. Çekişmeli davada taraf duruşmalara vekili aracılığıyla katılabilir.

Çekişmeli boşanmada yargılama hangi aşamalardan geçer

Çekişmeli boşanma yazılı yargılama usulüne göre yürür ve aşamaların sırası bağlayıcıdır. Bir aşamada yapılmayan işlem, sonraki aşamada kural olarak telafi edilemez.

1. Dilekçeler aşaması. Dava dilekçesi, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle taraflar iddia ve savunmalarını sabitler.
2. Ön inceleme. Mahkeme dava şartlarını inceler, uyuşmazlık konularını tespit eder ve tarafları delillerini bildirmeye yönlendirir.
3. Tahkikat. Tanıklar dinlenir, kayıt ve belgeler toplanır, çocuk varsa sosyal inceleme yaptırılabilir, gerekli görülürse bilirkişiye başvurulur.
4. Sözlü yargılama ve hüküm. Toplanan delil üzerinden kusur, tazminat, nafaka ve velayet talepleri karara bağlanır.

Bu sıralamanın pratik sonucu şudur: hangi iddianın hangi delille taşınacağı, dava dilekçesi yazılmadan önce belirlenmiş olmalıdır. Delil listesinin geç sunulması ya da iddiayla bağlantısı kurulmamış tanık beyanı, tahkikat aşamasında kapatılamayan bir boşluk bırakır. Dosyanın delil planı bu nedenle dava açılmadan önce çıkarılır ve taraflar bu hazırlığı çoğu zaman bir Bursa boşanma avukatı ile birlikte yürütür.

Çekişmeli boşanmanın dayanağı da tek değildir. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması genel sebep olarak sık kullanılsa da kanun zina, hayata kast ve pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk ile akıl hastalığını ayrı boşanma sebepleri olarak düzenler. Bunların yanında, reddedilen bir boşanma davasının kesinleşmesinden sonra üç yıl boyunca ortak hayat yeniden kurulamamışsa bu durum başlı başına dava sebebi olur.

Yargılama sürerken alınan geçici tedbirler de bu usule özgüdür. Hakim, dava devam ederken eşlerin barınması ve geçimi, malların yönetimi ve çocukların bakımı bakımından gerekli önlemleri kendiliğinden alır. Anlaşmalı usulde bu başlıklar zaten protokolde düzenlendiği için ayrı bir tedbir tartışması genellikle gündeme gelmez.

Protokol neyi belirler, neyi açıkta bırakır

Anlaşmalı boşanmada dosyanın kendisi pratikte protokoldür. Mahkeme kusur araştırmaz ve tanık dinlemez; denetlediği şey, tarafların üzerinde uzlaştığı düzenlemenin çocukların ve eşlerin menfaatine uygun olup olmadığıdır. Hakim gerekli gördüğü değişikliği yapabilir, ancak boşanmaya hükmedilebilmesi için bu değişikliğin taraflarca da kabul edilmesi gerekir.

Buradan çıkan usul sonucu çoğu zaman geç fark edilir: protokolde düzenlenmeyen konu hükme girmez. Velayet ve kişisel ilişki takvimi, iştirak ve yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminat, mal rejiminin tasfiyesi ile yargılama giderleri metinde yer almıyorsa, bu talepler için sonradan ayrı dava açmak gerekir. Anlaşmalı boşanmanın sade görünen yapısı hazırlık eksiğini sonradan kapatmayı kolaylaştırmaz; bütün ağırlığı protokol metnine yükler.

İki usulün karşılaştırmalı görünümü

Bir usulden diğerine geçiş

İki yol birbirine kapalı değildir. Anlaşmalı olarak açılan bir dosyada taraflardan biri duruşmada iradesinden dönerse hakim anlaşmalı boşanmaya karar veremez; dosya o noktadan itibaren çekişmeli olarak devam eder ve taraflara delillerini bildirmek üzere süre verilir. Bunun tersi de mümkündür: çekişmeli yürüyen bir dosyada taraflar hüküm verilene kadar anlaşabilir, protokolü dosyaya sunar ve yargılama anlaşmalı usule döner.

Kesinleşme bakımından da fark vardır. Anlaşmalı boşanmada taraflar kanun yoluna başvurma hakkından feragat edebilir; bu halde kararın kesinleşmesi için ayrıca kanun yolu süresinin dolması beklenmez. Çekişmeli boşanmada kusur, tazminat, nafaka veya velayet yönünden itirazı olan taraf istinaf yoluna gidebilir. Her iki halde de boşanma hükmü kesinleşmeden nüfus kaydına işlenmez.

Hangi yolun uygun olduğunu belirleyen ölçütler

Seçim, tarafların ne kadar iyi geçindiğinden çok, üzerinde anlaşılması gereken başlıkların ne kadar netleştiğine bağlıdır. Çocuğun velayeti ve kişisel ilişki takvimi, nafaka kalemleri, edinilmiş mallar üzerindeki talepler ve tazminat başlıkları tek tek karşılık bulmuşsa anlaşmalı usul işler. Başlıklardan biri bile belirsiz kalıyorsa, protokol imzalansa dahi sonradan ayrı davayla kapatılacak bir boşluk kalır.

Çekişmeli usul ise tarafların husumetli olmasını gerektirmez. Malvarlığı yapısı karmaşık olan, yurt dışı unsuru bulunan ya da çocuğun durumu hakkında sosyal inceleme yapılması beklenen dosyalarda delil toplama aşamasını işletmek bilinçli bir tercih olabilir.

Buradaki anlatım iki usulün genel çerçevesini tanıtmak içindir. Evlilik süresi, çocukların durumu, malvarlığının yapısı ve tarafların uzlaştığı noktalar her dosyada farklılaştığından, hangi yolun isabetli olduğu ancak o dosyanın kendi verileri incelenerek söylenebilir. Nilüfer’deki ofisinde çalışan Mia Hukuk & Danışmanlık, kurucusu Av. Meryem Ayık ile aile ve boşanma hukuku dosyaları yürüten bürolardan biridir. Sürecin hangi usulle başlayacağına karar vermeden önce dosyanın kendi koşullarını bir hukukçuyla değerlendirmek, sonradan ayrı dava açma ihtiyacını azaltır.